Өнөөдөр бид дэлгүүрт QR код уншуулж, картаа хүргээд эсвэл гар утсаараа хэдхэн секундэд төлбөр хийдэг. Харин зуу гаруй жилийн өмнө Монголд мөнгөний хэрэглээ өнөөдрийнхөөс тэс өөр байжээ.
XX зууны эхэн үед Монголд нэг л төрлийн мөнгөн тэмдэгт нийтээр хэрэглэгддэггүй байв. Цай, мал зэрэг бараа бүтээгдэхүүнээс эхлээд мөнгөн гулдмай, ембүү, гадаад зоос, Хятадын янчаан, Оросын мөнгөн тэмдэгт хүртэл худалдаа, тооцоонд зэрэгцэн ашиглагдаж байсан байна.
Харин 1925 онд үндэсний мөнгөн тэмдэгт төгрөг бий болж, түүнээс хойш мөнгөний хэлбэр төдийгүй бидний төлбөр хийх арга ч тасралтгүй өөрчлөгджээ.
Орчин цагийн Монгол дахь мөнгөний хэрэглээ хэрхэн цай, гадаад мөнгөнөөс төгрөг, банкны карт, QR төлбөр хүртэл хөгжсөнийг товчхон харцгаая.
1. Цай, мал, гадаад мөнгө зэрэгцэн хэрэглэгдэж байсан үе
Өнөөдөр мөнгө гэхээр бид төгрөгийн дэвсгэрт эсвэл банкны дансаа төсөөлдөг. Харин XX зууны эхэн үеийн Монголд худалдаа наймаанд олон төрлийн төлбөрийн хэрэгсэл зэрэгцэн ашиглагдаж байжээ.
Тухайн үед:
- цай;
- мал;
- хадаг, ангийн үс зэрэг үнэ цэнтэй бараа;
- мөнгөн гулдмай, юмбүү;
- гадаад зоос;
- Хятадын янчаан;
- Оросын мөнгөн тэмдэгт
зэрэг нь худалдаа, тооцоонд ашиглагдаж байсан тухай Монголбанкны түүхэн мэдээлэлд дурдсан байдаг.
Шахмал цай хүртэл зарим үед мөнгөний үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Их Британийн музейд 1910 онд Монголын нутагт цуглуулсан, төлбөрийн хэрэгсэл болгон ашиглаж байсан шахмал цай хадгалагддаг.
Олон төрлийн мөнгө, бараа зэрэгцэн хэрэглэгдэж байсан нь үнэ тогтоох, худалдаа хийх, өр төлбөр тооцоход нэг ижил хэмжүүр хэрэгтэй болгож байв.
2. Нэгдсэн мөнгөний нэгж бий болгох хэрэгцээ
XX зууны эхээр Монголын зах зээл дээр олон улсын янз бүрийн мөнгөн тэмдэгт эргэлдэж байлаа.
Ялангуяа Хятадын мөнгөн янчаан худалдаанд өргөн хэрэглэгдэж байсан бөгөөд Оросын рубль болон бусад мөнгөн тэмдэгт ч ашиглагдаж байв.
1921 онд мөнгөний тооцоог нэг хэмжүүрт оруулах зорилгоор лан-г түр мөнгөний нэгж болгон хэрэглэх болсон байна.
Лан нь өнөөдрийн төгрөг шиг бие даасан үндэсний мөнгөн тэмдэгт биш, харин янз бүрийн мөнгө, барааг нэг хэмжүүрээр тооцох зориулалттай нэгж байв.
Эдийн засаг, худалдааны харилцаа хөгжихийн хэрээр Монгол Улсад өөрийн гэсэн нэгдсэн үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй болох шаардлага улам нэмэгджээ.
3. 1925 он: Төгрөг бий болов
Монголын орчин цагийн мөнгөний түүхэн дэх хамгийн том өөрчлөлт 1925 онд болсон.
1925 оны 2 дугаар сарын 22-нд мөнгөний шинэчлэл хийх шийдвэр гаргаж, үндэсний мөнгөний нэгжийг төгрөг гэж нэрлэжээ.
Улмаар 1925 оны 12 дугаар сарын 9-нд анхны төгрөгийг гүйлгээнд гаргасан байна.
Анхны цаасан мөнгө нь:
- 1 төгрөг;
- 2 төгрөг;
- 5 төгрөг;
- 10 төгрөг;
- 25 төгрөг;
- 50 төгрөг;
- 100 төгрөг
гэсэн дэвсгэртүүдтэй байжээ.
Гэхдээ төгрөг гарсан даруйдаа өмнө хэрэглэгдэж байсан мөнгөн тэмдэгтүүдийг бүрэн орлоогүй.
Эхний үед төгрөг болон Хятадын мөнгөн янчаан зэрэгцэн хэрэглэгдэж байсан бол 1927 оноос төрийн байгууллага, аж ахуйн нэгжүүдийн тооцоог төгрөгөөр хийх болж, үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн хэрэглээ аажмаар өргөжсөн байна.
Ингэснээр Монгол Улс дотоодын худалдаа, тооцоогоо нэг мөнгөний нэгжээр хийх суурьтай болжээ.
4. Төгрөгийн төрх ч цаг хугацаатай хамт өөрчлөгдөв
1925 оны анхны төгрөг өнөөдрийн бидний хэрэглэдэг мөнгөн дэвсгэрттэй адил харагдаж байсангүй.
Монгол Улс 1939, 1941, 1955, 1966, 1981, 1993 онуудад мөнгөн тэмдэгтийн загвар, хийцийг шинэчилж ирсэн.
Анхны дэвсгэртүүдэд монгол бичиг хэрэглэж байсан бол хожим кирилл үсэг нэвтэрчээ. Мөн мөнгөн дэвсгэртийн хэмжээ, зураг, хээ болон хамгаалалтын элементүүд үе үе шинэчлэгдсэн байна.
1993 оноос өнөөдөр бидний сайн мэдэх Чингис хаан болон Д.Сүхбаатарын хөрөг бүхий төгрөгийн дэвсгэртүүд гүйлгээнд оржээ.
Ийнхүү төгрөг нь зөвхөн худалдаа, төлбөр хийх хэрэгсэл бус Монголын түүх, соёл, бэлгэдлийг илэрхийлсэн үндэсний мөнгөн тэмдэгт болон хөгжсөн байна.
5. Бэлэн мөнгөнөөс банкны карт руу
Мөнгөн дэвсгэрт шинэчлэгдэхийн зэрэгцээ хүмүүсийн мөнгөө ашиглах арга ч өөрчлөгдөж эхэлсэн.
Банкны үйлчилгээ өргөжихийн хэрээр бэлэн мөнгөөр тооцоо хийхээс гадна дансандаа мөнгөө хадгалах, ATM ашиглах, ПОС төхөөрөмжөөр картаа уншуулан төлбөр хийх боломж нэмэгджээ.
2012 он гэхэд Монгол Улсад төлбөрийн картын хэрэглээ өргөн тархаж, мөн Монголын үндэсний ₮ карт хэрэглээнд нэвтэрсэн байна.
Ингэснээр мөнгө заавал хэтэвчинд байгаа дэвсгэрт байх шаардлагагүй болж, банкны дансанд байгаа мөнгөө картаар өдөр тутмын хэрэглээнд ашиглах боломж улам түгээмэл болсон.
6. Картаас гар утас, QR төлбөр рүү
Дараагийн том өөрчлөлт ухаалаг гар утас, мобайл банкны хэрэглээтэй хамт ирсэн.
Өмнө нь мөнгө шилжүүлэхдээ банкны салбарт очих эсвэл дансны мэдээллийг гараар оруулах шаардлагатай байсан бол өнөөдөр олон төрлийн төлбөр, шилжүүлгийг гар утсаараа хийх боломжтой болжээ.
QR код уншуулах, мобайл банк ашиглах, цахим хэтэвчээр төлөх нь өдөр тутмын хэвийн хэрэглээний нэг хэсэг болсон.
QR төлбөрийн хувьд дансны мэдээллийг нэг бүрчлэн бичихийн оронд код уншуулснаар төлбөрөө хурдан хийх боломжтой болсон нь хэрэглэгчдийн төлбөр хийх дадлыг улам өөрчилсөн.
Мөнгөний хэлбэр өөрчлөгдсөн ч хэрэгцээ хэвээр
Цай, гадаад зоосоор тооцоо хийдэг байсан үеэс өнөөдөр гар утсаараа хэдхэн секундэд төлбөр хийх хүртэл мөнгөний хэрэглээ урт замыг туулжээ.
Гэхдээ хүмүүсийн мөнгөө хадгалах, бараа үйлчилгээний төлбөр хийх, гэр бүлдээ хүргэх, өөр газар шилжүүлэх хэрэгцээ хэвээр үлдсэн.
Харин технологийн хөгжил энэ бүхнийг улам хурдан, хялбар болгож байна.
Өнөөдөр SendMN зэрэг мөнгөн гуйвуулгын үйлчилгээний тусламжтайгаар гар утаснаасаа олон улсын мөнгөн шилжүүлэг хийх боломжтой болсон нь мөнгө, төлбөрийн хэрэглээ хэрхэн үргэлжлэн хөгжиж байгааг харуулах нэг жишээ юм.
Энэхүү нийтлэл нь орчин цагийн Монгол дахь мөнгө болон төлбөрийн хэрэглээний хөгжлийг ерөнхий байдлаар танилцуулах зорилготой.
Эх сурвалж
- Монголбанк: Монгол Улсын мөнгөн тэмдэгтийн түүх
- Монголбанк: Орчин цагийн мөнгөн тэмдэгт төгрөгийн түүх
- Монголбанк: Монгол Улсын төлбөрийн системийн мэдээлэл
- Их Британийн музей: Монголд төлбөрийн хэрэгсэл болгон ашиглагдаж байсан шахмал цай